Zoekveld

Zuma's Nacht van de Lange Messen

 

Opinie - door Ingrid Glorie

 

Net na middernacht op vrijdag 31 maart 2017 maakte het kantoor van Jacob Zuma bekend dat de president besloten had om zijn kabinet helemaal overhoop te gooien. Maar liefst negen ministers en zes staatssecretarissen zouden ontslagen worden, of op een andere post herbenoemd. Dit gebeurde aan het einde van een emotionele week, waarin voortdurend gespeculeerd werd over de toekomst van minister van Financiën Pravin Gordhan, én waarin Zuid-Afrika een van de laatste helden uit het tijdperk van Nelson Mandela verloor: Ahmed Kathrada.

 

Het lot van Pravin Gordhan hing al sinds zijn herbenoeming in december 2015 aan een zijden draadje. President Zuma zag zich destijds gedwongen om Gordhan opnieuw aan te stellen nadat hij de toenmalige minister van Financiën, Nhlanlha Nene, de laan uit had gestuurd en vervangen met de onervaren David van Rooyen. Dit leidde toen tot zo’n dramatische val van de rand dat er voor Zuma niets anders op zat dan Gordhan terug te halen, die van 2009 tot 2014 ook al aan het hoofd van het ministerie van Financiën had gestaan. Dankzij Gordhan, die in eigen land en ook internationaal veel vertrouwen inboezemde, kon het afglijden van de Zuid-Afrikaanse economie tot zogenaamde ‘junkstatus’ tijdelijk worden uitgesteld. Maar Zuma wilde van Gordhan en diens staatssecretaris, Mcebisi Jonas, áf, omdat ze het hem en zijn kring van getrouwen – met name zijn louche zakenvrienden, de Gupta’s – onmogelijk maakten om een greep in de schatkist te doen. Na de jongste kabinetswisseling lijkt niets het grote graaien meer in de weg te staan.

 

Gordhan teruggeroepen uit Engeland

Het begin van het einde van Gordhans tweede termijn als minister van Financiën werd ingeluid op maandag 27 maart jongstleden. Gordhan was die ochtend in Londen aangekomen voor een charmeoffensief om buitenlandse investeerders en rating agencies te overtuigen van de kracht van de Zuid-Afrikaanse economie. Terwijl Gordhan de gesprekken in Engeland zou voeren, zou staatssecretaris Jonas die avond naar Amerika vliegen om geïnteresseerden daar toe te spreken. Voor de eerste dag alleen al stonden er ontmoetingen met ruim zestig (potentiële) zakenpartners gepland. De verbijstering was dan ook groot, toen president Zuma – voor het oog van de hele wereld en zonder opgaaf van reden – verordonneerde dat Gordhan zijn reis moest afbreken en onmiddellijk terug moest komen naar Zuid-Afrika. Daarmee begonnen de speculaties dat Gordhan en Jonas nu echt het veld moesten ruimen en dat een ingrijpende kabinetswijziging op handen was. In de onzekerheid die hierdoor ontstond, verloor de rand binnen één dag 3 procent aan waarde.

Ondertussen maakte de Ahmed Kathrada Foundation bekend dat de gezondheidstoestand van Kathrada, die in 1964 samen met Nelson Mandela tot levenslang was veroordeeld en die 26 jaar in de gevangenis had gezeten, waarvan 18 jaar op Robbeneiland, snel achteruit ging. Na zijn vrijlating in 1989 en de politieke omwenteling van de vroege jaren 90 was Kathrada onder meer parlementslid, speciaal adviseur van president Mandela en lid van het hoofdbestuur van het ANC. Hij zette zich in voor de ontwikkeling van Robbeneiland als nationale gedenkwaardigheid, en met zijn stichting beijverde hij zich voor een nieuw Zuid-Afrika, waarin huidskleur geen rol meer zou spelen. Kathrada was getrouwd met Barbara Hogan, die als minister van Overheidsbedrijven in 2010 zelf ten prooi was gevallen aan een van Zuma’s beruchte kabinetswisselingen. Ahmed Kathrada – of ‘oom Kathy’, zoals hij door velen liefhebbend werd genoemd – was een toonbeeld van bescheidenheid en eruditie. Als trouw partijlid had hij zich er lang van weerhouden om kritiek op Zuma te uiten. De laatste jaren ontpopte hij zich echter tot centrale figuur van een groep Struggle-veteranen die de corruptie in het ANC aan de kaak stelden. In maart 2016 schreef Kathrada een open brief aan Zuma, waarin hij de president opriep om af te treden.

 

Gordhan vs. Gupta’s

Kathrada overleed in de vroege uren van dinsdag 28 maart 2017 in een ziekenhuis in Johannesburg aan een dubbele longontsteking, die was ontstaan nadat er een bloedprop in zijn hersenen was weggehaald. Hij was 87 jaar oud. Terwijl de eerbewijzen voor Kathrada binnenstroomden, keerde Gordhan uit Engeland terug in Zuid-Afrika. Na aankomst bracht hij eerst een bezoek aan Luthuli House, het hoofdkwartier van het ANC in Johannesburg. Daarna maakte hij samen met staatssecretaris Jonas – die zijn geplande promotietour door de VS eveneens had moeten afblazen – zijn opwachting bij het hooggerechtshof in Pretoria. Daar was die ochtend een rechtszaak begonnen tussen Gordhan als minister van Financiën (die zich liet vertegenwoordigen door de staatsadvocaat), de Gupta’s en een aantal grote banken. Middels dit proces vroeg Gordhan van de rechtbank bevestiging dat hij als minister van Financiën niet de bevoegdheid had om zich te mengen in de relatie tussen de bedrijven van de Gupta’s en de Zuid-Afrikaanse banken, en dat hij er dus ook niet voor verantwoordelijk kon worden gehouden dat de banken eind 2016 hun handen van de Gupta’s af hadden getrokken. Dit nadat uit het State of Capture-rapport van scheidend Public Protector Thuli Madonsela was gebleken in welke mate de Gupta’s zich via Zuma met de benoeming van ministers en andere staatszaken hadden proberen te bemoeien. Eén dag ervoor, op dezelfde maandag dat hij Gordhan had teruggeroepen uit Engeland, had Zuma zich ook als betrokken partij gemeld, aan de kant van de Gupta’s. Meteen aan het begin van de zitting maakten de rechters echter duidelijk dat ze niet begrepen wat Zuma’s advocaat kwam doen. Over de constatering dat de minister van Financiën zich niet in de relatie tussen de banken en hun cliënten mocht mengen, was iedereen het ook al snel eens. De discussie spitste zich vooral toe op een onderzoeksrapport over maar liefst 72 verdachte Gupta-transacties, die Gordhan als ‘achtergrondinformatie’ bij zijn aanvraag had gevoegd. Hoewel de rechters constateerden dat deze informatie niet relevant was voor de vraag waar het proces om draaide, kon de advocaat van de Gupta’s niet verhoeden dat zo toch de aandacht op deze vermeende malversaties werd gevestigd.

 

Begrafenis van Ahmed Kathrada

Volgens moslimtraditie werd Ahmed Kathrada al meteen de volgende dag, op woensdag 29 maart, op begraafplaats West Park in Johannesburg begraven. Kathrada’s familie had te kennen gegeven dat Zuma geen toespraak mocht houden tijdens de uitvaartbijeenkomst, waarna de president had besloten om dan maar helemaal weg te blijven. Waarschijnlijk maar goed ook, want onder hen die ‘Kathy’ de laatste eer kwamen bewijzen, waren flink wat mensen die nog een appeltje met hem te schillen hadden. Onder de aanwezigen waren onder meer de oud-presidenten Thabo Mbeki en Kgalema Motlanthe, vicepresident Cyril Ramaphosa en leden van het kabinet, premier David Makhura van Gauteng, ANC-voorzitter Gwede Mantashe, Nelson Mandela’s weduwe Graça Machel, Winnie Mandela, Zuma’s ex-vrouw Nkosazana Dlamini-Zuma (oud-voorzitter van de Afrikaanse Unie en Zuma’s gedoodverfde opvolger), hoofdrechter van het Constitutionele Hof Mogoeng Mogoeng, voormalig Public Protector Thuli Madonsela, ANC-veteraan Mathews Phosa en vakbondsleider Zwelinzima Vavi. Opmerkelijk was de keuze voor Derek Hanekom, minister van Toerisme en bestuurslid van de Kathrada Foundation, als moderator; nóg iemand die al geruime tijd bij Zuma op de schopstoel zat.

Na een reeks politiek geladen toespraken kwam als laatste oud-president Motlanthe aan het woord. Hij kreeg een staande ovatie toen hij Kathrada’s brief uit maart 2016 voorlas, waarin Kathrada – nu als het ware vanuit zijn kist – Zuma opriep tot aftreden. Tot slot richtte Neeshan Balton, directeur van de Kathrada Foundation, het woord tot Pravin Gordhan, en zei dat ‘PG’, of hij over een paar weken nog minister zou zijn of niet, zich een waardige erfgenaam had betoond van de waarden waar Kathrada zijn hele leven voor had gestaan. Ook deze woorden werden met een staande ovatie begroet, en de gewoonlijk zo stoïcijnse Gordhan was zichtbaar ontroerd.

 

 

Het kabinet gaat op de schop

Hoewel de president het recht heeft om naar goeddunken leden van zijn kabinet aan te stellen en te ontslaan, moet Zuma beseft hebben dat Kathrada’s begrafenis uitgemond was in een politieke betoging als hij Gordhan, Jonas en andere kabinetsleden kort daarvoor had gewipt. In de loop van de week liet hij echter in een paar gesprekken doorschemeren dat hij wel degelijk van plan was om van Gordhan en andere ‘dwarsliggers’ ontslagen te raken. Hierop kwam niet alleen protest van de leiders van de South African Communist Party (met het ANC en vakverbond COSATU deel van de zogenaamde ‘tripartite alliance’), maar ook van enkele leden van de ‘top 6’ van het ANC, aan wie Zuma sinds het drama van de ministeriële stoelendans uit december 2015 een zekere mate van verantwoording moet afleggen. Zowel Ramaphosa, Mantashe als thesaurier-generaal Zweli Mkhize waren ertegen dat Zuma Gordhan zou inruilen voor Brian Molefe, de in het State of Capture-rapport ontmaskerde voormalig directeur van staatsenergiebedrijf Eskom, sinds februari parlementslid voor het ANC.

Eén etmaal lang leek het alsof Ahmed Kathrada de Zuid-Afrikaanse bevolking, door de dood heen, opnieuw had weten te verenigen rond de waarden waar het oude ANC, de partij van Nelson Mandela, voor stond. In de avond van  donderdag 30 maart riep Zuma de ‘top 6’ echter opnieuw bijeen, en aan het einde van een drie uur durende vergadering werd bekend dat het de president had behaagd om maar liefst negen ministers en zes staatssecretarissen te ontslaan of een andere post te geven. Zoals iedereen inmiddels wel verwachtte, waren Gordhan en Jonas de eersten die het veld moesten ruimen; zij worden vervangen door Malusi Gigaba en Sfiso Buthelezi, die beiden nauwe banden hebben met Zuma en de Gupta’s. Ook Derek Hanekom, die het enkele maanden geleden tijdens een vergadering van het hoofdbestuur van het ANC had gewaagd om een motie van wantrouwen tegen Zuma in te dienen, is de laan uit gestuurd. De vroegere minister van Communicatie Faith Muthambi, die er bij staatsomroep SABC een zootje van heeft gemaakt, heeft vrolijk een nieuwe post gekregen, terwijl minister Bathabile Dlamini, die door het Constitutionele Hof als ‘volkomen incompetent’ is bestempeld vanwege haar rol in de SASSA-crisis (zie MZA maart 2017), nog stevig in het zadel zit.

In een persverklaring die net na middernacht, dus op vrijdag 31 maart, werd verspreid, stelde Zuma dat hij met dit team de ‘radicale socio-economische transformatie’ van Zuid-Afrika meer vaart kon bijzetten. Zoals Evelien Groenink en Mark Schenkel elders in dit maandblad uitleggen, werd Pravin Gordhan er door het ‘Zupta’-kamp van beschuldigd een pion te zijn van het zogenaamde ‘witte-monopoliekapitaal’. In werkelijkheid betekent ‘radicale socio-economische transformatie’ in het boekje van Zuma en zijn getrouwen waarschijnlijk echter vooral zelfverrijking, terwijl het zou móeten betekenen dat voorheen achtergestelde bevolkingsgroepen eindelijk de kans krijgen op een beter leven.

 

Hoe nu verder?

Het is nog te vroeg om te beoordelen wat de door Zuma doorgevoerde kabinetswisseling precies voor implicaties heeft. Een positief punt is misschien dat hij meer vrouwen in regeringsposities heeft aangesteld. Maar verder klinken er ook allerlei samenzweringstheorieën op over de vraag waarom met name Pravin Gordhan zo nodig weg moest, en waarom nog vóór 31 maart. Veel speculaties hangen samen met de zogenaamde ‘nuclear deal’, de aankoop van Russische kerncentrales waar voor Zuma en de Gupta’s veel geld mee is gemoeid, maar waar Zuid-Afrika alleen maar aan kan verliezen.

In de aanloop naar de kabinetswisseling ging het gerucht dat verschillende andere ministers en staatssecretarissen uit solidariteit óók zouden vertrekken en dat het kabinet zou ‘leeglopen’ als Zuma het waagde om Gordhan te ontslaan. Of de soep echt zo heet gegeten wordt als hij wordt opgediend, moet afgewacht worden. Wat wél een feit is, is dat EFF-leider Julius Malema in de middag van donderdag 30 maart, dus nog voordat het nieuws over de kabinetswisseling naar buiten kwam, bij het Constitutionele Hof een verzoek heeft ingediend om parlementsvoorzitter Baleka Mbete te dwingen een afzettingsprocedure tegen president Zuma in gang te zetten. Malema verwijt Zuma dat hij opnieuw in gebreke is gebleven nadat het Constitutionele Hof in maart 2016 had bevonden dat hij bij zijn hantering van Madonsela’s Nkandla-rapport de grondwet had overtreden. DA-leider Mmusi Maimane, op zijn beurt, had na het terugroepen van Gordhan uit Londen al aangekondigd een motie van wantrouwen tegen Zuma in te zullen dienen in het parlement.

Heeft Jacob Zuma met deze kabinetswisseling, en vooral met het ontslag van de wijd gerespecteerde Gordhan, zijn hand overspeeld? En wat betekenen deze maatregelen straks, bij de stembus, voor de populariteit van het ANC? In de eerste uren sinds het nieuws over de kabinetswisseling bekend werd, heeft de rand opnieuw een dramatische duik genomen. Helaas zijn het de arme Zuid-Afrikanen – waar de traditionele achterban van het ANC zit – die dit het eerst voelen. De vraag is of ANC-leiders als Gwede Mantashe en Cyril Ramaphosa uiteindelijk de moed zullen vinden om tegen Zuma op te treden. En of gewone Zuid-Afrikanen de straat op zullen gaan om te strijden voor hun idealen – zoals morele helden als Nelson Mandela en Ahmed Kathrada vanouds.

 

Ingrid Glorie is hoofdredacteur van Maandblad Zuid-Afrika.